Śladem generała Andersa

Znał pan osobiście Andersa?

- Rozmawiałem z nim tylko raz, w 1967 roku. Jerzy Giedroyć, który zaaranżował to spotkanie, chciał żebym zrobił wywiad z generałem dla "Zeszytów Historycznych". W Polsce ukazały się akurat pierwsze odcinki wspomnień generała Berlinga i wywiad miał odnosić się do tamtej publikacji. Wydało mi się to sporym uproszczeniem, dlatego napisałem 28 pytań dotyczących różnych zagadnień, które przesłałem Andersowi. Znajomi mówili żebym nie był zbyt ostry, żebym uważał na słowa, pytał w sposób wyważony. Odpowiedziałem im, że to przecież żołnierz, więc na konkretne pytania się nie obrazi. I tak było w istocie. Spotkaliśmy się w jego biurze mieszczącym się w Instytucie i Muzeum im. gen. Sikorskiego w Londynie. Już na samym początku podkreślił, że wywiadów nie udziela, ale ponieważ przysłałem ciekawe pytania, chętnie ze mną porozmawia. Postawił jednak jeden warunek – nie wolno mi się na tę rozmowę powoływać.

Niezbyt pocieszająca wiadomość dla historyka.

- Delikatnie mówiąc. Co zresztą powiedziałem Andersowi. Natomiast sama rozmowa była bardzo ciekawa. Generał zaimponował mi konkretnymi odpowiedziami, poruszyliśmy wiele interesujących kwestii. O Berlingu w ogóle nie chciał mówić, za to stwierdził, że chętnie odznaczyłby orderem Polonia Restituta generała Żukowa.

Żukowa?

- Okazuje się, że ten zagorzały komunista, sługa Stalina, generał NKWD (nie mylić z marszałkiem Żukowem – przyp. P. G.), pomógł w uratowaniu wielu Polaków. Żukow miał jedną słabość, którą był jazz. Przyjeżdżał do Buzułuku słuchać tej muzyki, a jak sobie popił podpisywał zwolnienia z łagrów polskich oficerów. Na swój sposób Żukow zaprzyjaźnił się z Andersem, który był pragmatycznym człowiekiem, potrafiącym rozmawiać i zaskarbić sobie sympatię różnych ludzi – swoich żołnierzy, cywilów, Żukowa, Stalina...

Tyle, że Stalin, a za nim polscy komuniści, strasznie na niego pomstowali...

- To było później. Natomiast 18 marca 1942 roku doszło do ich bardzo ciekawego spotkania w Moskwie, podczas którego przeprowadzili brzemienną w skutkach rozmowę. To była pokerowa rozgrywka, coś jak paktowanie Mojżesza z Bogiem, a dotyczyła przyszłości polskich żołnierzy znajdujących się na terytorium ZSRR. Stalin zaproponował, że przyzna racje żywności dla 30 tysięcy ludzi. Anders podbijał sukcesywnie tę liczbę ostatecznie dochodząc do 44 tysięcy. A równocześnie zaproponował, że wyprowadzi pozostałe 25 tysięcy do Persji, mimo że Stalin nalegał, by osadzić ich w kołchozach.

Ale to Stalin rozdawał karty…

- Jasne. Jednak w tym przypadku uległ perswazjom. Co ciekawe, Anders był jedynym polskim oficerem, któremu jeszcze w 1939 roku proponowano wstąpienie do Armii Czerwonej, a syn Berii pisał w swoich wspomnieniach, że jego ojciec Ławrientij (osławiony szef NKWD – przyp. P. G.), szczególnie się nim interesował. Jak twierdził, dlatego, że ten potrafił zachować godność.

TAGI:  wielka brytania  polska  historia  władysław anders  monografia  biografia